Holey Breads: Difference between revisions

Line 182: Line 182:
  }} }}
  }} }}


[[File:Narodziny Maryi.jpg|thumb|upright|left|A Jewish mother's postpartum meal (in this particular case, for Saint Anne, who has just delivered the Blessed Virgin Mary) as depicted in a panel from the altarpiece sculpted by Veit Stoß for Saint Mary's Basilica in Cracow.<br>Is it bagels in this bowl or some other kind of bread rolls?]]
[[File:Narodziny Maryi.jpg|thumb|upright|left|A postpartum meal for a Jewish mother (in this particular case, for Saint Anne, who has just delivered the Blessed Virgin Mary) as depicted in a panel from the Gothic altarpiece sculpted by Veit Stoß for Saint Mary's Basilica in Cracow.<br>Is it bagels in this bowl or some other kind of bread rolls?]]
W jaki sposób krakowski wynalazek stał się nowojorską specjalnością? Bo że bajgiel wynaleziono w&nbsp;Krakowie, raczej nie ma wątpliwości. Najstarsza znana wzmianka o&nbsp;bajglach pochodzi z&nbsp;przepisów antyzbytkowych wydanych w&nbsp;1610&nbsp;r. przez krakowską (czy, właściwie, kazimierską) gminę żydowską. Ustawy antyzbytkowe miały zapewnić, by członkowie gminy nie wydawali zbyt dużo (stąd nazwa) na dobra luksusowe, co mogłoby niepotrzebnie prowokować ich chrześcijańskich sąsiadów. Co prawda, są rozbieżności w&nbsp;sprawie interpretacji przepisu dotyczącego bajgli; jedni uważają, że przepis ten zezwalał na kupowanie bajgli tylko tym Żydówkom, które właśnie urodziły dziecko (jako posiłek regeneracyjny?), a&nbsp;inni, że takie smakołyki jak bajgle wolno było spożywać podczas uroczystości z&nbsp;okazji obrzezania nowo narodzonego chłopca.<ref>Balinska, ''op. cit.'', s. 44–46</ref> W&nbsp;każdym razie bajgiel, podobnie jak obwarzanek, był luksusem.
So how has a Cracovian invention got to be a New York speciality? Because there's no doubt that Cracow is the bagel's original hometown. The first known mention of bagels comes from sumptuary laws issued in 1610 by the Jewish community in what was then Poland's capital. The purpose of sumptuary laws was to prevent members of the community from overspending on luxury goods lest they provoke their gentile neighbours with their ostentatious wealth. As for what the law was actually saying on the topic of bagels, there are conflicting interpretations. Some say the the regulation allowed only those Jewish women who had just given birth to buy bagels. Others argue that bagels were allowed only on special occasions such as the circumcision of a newborn boy.<ref>Balinska, ''op. cit.'', s. 44–46</ref> Whatever the case, one thing is sure: the bagel, just like the ''obwarzanek'', was luxury.


Z legendą, o&nbsp;tym jak bajgiel wynaleziono ku czci zwycięstwa króla Jana III pod Wiedniem, [[Co nam dała bitwa pod Wiedniem?|już się rozprawiliśmy przy innej okazji]]. Przypomnę więc tylko, że Sobieski rzeczywiście zasłużył się w&nbsp;pamięci żydowskich piekarzy z&nbsp;Krakowa w&nbsp;ten sposób, że jako pierwszy król od końca XV&nbsp;w. odmówił potwierdzenia przywileju, który dawał cechowi piekarzy krakowskich monopol na produkcję pieczywa z&nbsp;mąki pszennej.<ref>Balinska, ''op. cit.'', s. 35</ref> A&nbsp;to znaczy, że Żydzi mogli wreszcie legalnie wypiekać bajgle i&nbsp;sprzedawać je na terenie miasta. Czym właściwie różniły się bajgle od obwarzanków? Wydaje się, że wtedy jeszcze niczym, poza tym że jedna nazwa pochodziła z&nbsp;języka polskiego, a&nbsp;druga – z&nbsp;jidysz. Dopiero później z&nbsp;jednego produktu wyewoluowały dwa różne wypieki – chrześcijański obwarzanek i&nbsp;starozakonny bajgiel. Pierwszy pozostał stosunkowo cienki, ale za to spleciony z&nbsp;dwóch wałków ciasta, drugi natomiast z&nbsp;czasem przeobraził się w&nbsp;pulchną bułkę z&nbsp;dziurką, którą można rozkroić na pół i&nbsp;zrobić z&nbsp;niej kanapkę. Pierwszego nie robi się do dziś nigdzie poza Krakowem (i dwoma sąsiednimi powiatami), za to drugi trafił wszędzie tam, dokąd dotarli krakowscy Żydzi.  
With the legend about how the bagel was invented in honour of King John III Sobieski's victory at Vienna, [[What has the Battle of Vienna given us?|we've already dealt in one of the previous posts]]. Let's just recall here that Jewish bakers were indeed indebted to King John, as he was the first Polish monarch since the end of the 15th century ''not'' to confirm the Cracovian guild of bakers' monopoly on white bread.<ref>Balinska, ''op. cit.'', s. 35</ref> What this meant for the Jews was that they could finally bake their own bagels and sell them within the wall of Cracow. So how exactly did the bagels differ from the ''obwarzanki''? Well, it seems that at the time the only difference was that ''obwarzanki'' was a Polish word and ''beygl'' is Yiddish. It was only later that two different bread products would evolve from the same common ancestor: the gentile ''obwarzanek'' and the Jewish bagel. The former had remained relatively thin, but braided from two strands of dough; the latter has evolved into a roll with a little hole, plump enough to be cut in half and fashioned into a sandwich. The former isn't made anywhere outside Cracow and the two adjacent counties, the latter has spread to all places reached by Cracovian Jews.


W Cesarstwie Rosyjskim na przykład, bajgle stały się żydowskim odpowiednikiem bublików. Najlepiej widać to w&nbsp;refrenie żydowskiej wersji rosyjskiej piosenki, która pojawiła się w&nbsp;Odessie w&nbsp;czasach Nowej Polityki Gospodarczej (NEP, 1921–28), kiedy po raz pierwszy od wybuchu Wielkiej Rewolucji Październikowej można było legalnie sprzedawać prywatnie pieczone bułki z&nbsp;dziurką.  
In the Russian Empire, for instance, bagels would become the Jewish equivalent of the ''bubliki''. You best see it the chorus of the Yiddish version of a Russian song written in Odessa during the New Economic Policy (1921–28), when for the first time since the Great October Revolution one could legally sell privately baked rolls with holes.


{{Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=Jwf1Bl_RoiU|poz=right|szer=200|opis=''Bubliczki'' w&nbsp;wykonaniu Władimira Minkina}}
{{Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=Jwf1Bl_RoiU|poz=right|szer=200|opis=''Bublitchki'' performed by Vladimir Minkin}}


{{ Cytat
{{ Cytat
| <poem>Come, buy my bublichki,
| <poem>Come, buy my bublitchki,
My bagels, they're still warm,
My bagels, they're still warm,
Get them before they're gone,
Get them before they're gone,
Line 203: Line 203:
}}
}}


[[File:Artur Szyk, Żydowski piekarz.jpg|thumb|upright=.6|left|Żydowski piekarz w&nbsp;dawnej Polsce piekący chleb, chałkę oraz bajgle.<br>Mal. Artur Szyk (1927).]]
[[File:Artur Szyk, Żydowski piekarz.jpg|thumb|upright=.6|left|A Jewish baker in Poland of yore, baking bread, challah and bagels.<br>Painter by Artur Szyk (1927).]]
Zarówno przepis na bajgle, jak i&nbsp;piosenkę o&nbsp;nich, Żydzi wywieźli w&nbsp;końcu do Ameryki, a&nbsp;konkretnie – do ich największego skupiska, czyli Lower East Side (Dolnej Wschodniej Strony Manhattanu). Tym razem to kilka żydowskich rodzin zmonopolizowało wyrób bajgli, tworząc swój własny cech... Przepraszam, związek zawodowy. Związek, o&nbsp;nazwie Local 338, zrzeszał około trzystu piekarzy. Wszyscy byli mężczyznami wyznania mojżeszowego, porozumiewali się w&nbsp;języku jidysz, a&nbsp;członkostwo w&nbsp;związku przechodziło przeważnie z&nbsp;ojca na syna. Władze związku pilnowały, by przestrzegano dawnych receptur i&nbsp;by wszystkie bajgle, jak dawniej w&nbsp;Polsce, wyrabiano ręcznie.  
Jewish immigrants would eventually bring both the recipe for bagels and the song to America and, specifically, to the Lower East Side of Manhattan. It was here that a few families – Jewish this time around – would monopolize bagel production by setting up their own guild… I mean, trade union. The union, known as Local 338, counted about 300 bakers among its members. They were all Yiddish-speaking men of the Jewish persuasion, with membership typically passing from father to son. All union bakers made their bagels by hand, just like back in the old country.


Wśród konsumentów, jeszcze w&nbsp;połowie XX&nbsp;w., również byli wyłącznie Żydzi, dla których bajgiel – przekrojony na pół, posmarowany śmietankowym serkiem i&nbsp;złożony w&nbsp;kanapkę z&nbsp;marynowanym łososiem zwanym ''lox'' – był podstawą niedzielnego śniadania. Postęp techniczny w&nbsp;latach '60. zapoczątkował rewolucję w&nbsp;bajglowym biznesie. Bracia Lenderowie, których ojciec wypiekał bajgle jeszcze w&nbsp;Lublinie, najpierw odkryli, iż konsumenci nie zauważają różnicy między świeżymi a&nbsp;odmrożonymi bajglami, po czym nawiązali współpracę z&nbsp;Danielem Thompsonem, Kanadyjczykiem który wynalazł maszynę do wyrobu bajgli. Piekarze nie musieli już pracować po nocach, żeby zdążyć przed szczytem popytu w&nbsp;niedzielny poranek, a&nbsp;produkowane maszynowo mrożone bajgle zaczęły się pojawiać w&nbsp;supermarketach również w&nbsp;okolicach niezamieszkanych przez Żydów. W&nbsp;ciągu dekady wojna Localu 338 z&nbsp;maszynami ostatecznie skończyła się tak jak walka cechu piekarzy krakowskich z&nbsp;partaczami. Dziś i&nbsp;cech piekarzy, i&nbsp;Local 338 należą do przeszłości, tak samo jak wyobrażenie o&nbsp;bajglu jako lokalnym, etnicznym i&nbsp;ręcznie robionym wypieku.
Up to the mid-20th century all of their customers were Jewish too. For New York Jews, a sandwich of bagel schmeared with cream cheese and garnished with lox was the foundation of a typical Sunday breakfast. But the 1960s eventually saw a revolution in the bagel business, brought about by technological progress. First, the Lender brothers, whose father had been a bagel baker back in Lublin, discovered that consumers couldn't tell between a fresh bagel and a defrosted one. Then they leased a bagel-making machine invented by the Canadian Daniel Thompson. The bakers no longer had to work all night long to make enough bagels for the Sunday morning peak. Frozen machine-produced bagels started to show up in supermarkets also in gentile neighbourhoods. Within a decade, Local 338's war against machines ended with the same result the Cracovian guild of bakers' fight against the "bunglers" eventually did. Today, both the guild and the trade union are gone, just like the idea of a bagel as a local, ethnic and hand-made bread product.  


[[File:Obwarzanek, bajgiel, precel.jpg|thumb|upright|U góry po lewej: obwarzanek krakowski; <br>u góry po prawej: bajgiel nowojorski; <br>u dołu: precel bawarski.]]
[[File:Obwarzanek, bajgiel, precel.jpg|thumb|upright|Top left: a Cracovian ''obwarzanek'';<br>top right: a New York bagel;<br>bottom: a Bavarian pretzel.]]
W 1993&nbsp;r. statystyczny Amerykanin zjadał już po dwa bajgle miesięcznie. Co więcej, były to już bajgle mocno zamerykanizowane. W&nbsp;Ameryce duże jest piękne, więc bajgle, które w&nbsp;czasach Localu 338 ważyły ok. 70 g, teraz ważą po 200 g.<ref>{{ Cyt
In 1993, a statistical American was already consuming two bagels per month. What's more, by that time, the bagels had become thoroughly Americanized. In America, big is beautiful, so bagels, which weighed only 2–3&nbsp;oz. (70&nbsp;g) back in the times of Local 338, have been supersized to an average weight of 7&nbsp;oz. (200 &nbsp;g).<ref>{{ Cyt
| rok      = 2016
| rok      = 2016
| tytuł    = Savoring Gotham: A&nbsp;Food Lover’s Companion to New York City
| tytuł    = Savoring Gotham: A&nbsp;Food Lover’s Companion to New York City
Line 216: Line 216:
   | rozdział        = Bagels
   | rozdział        = Bagels
| wydawca  = Oxford University Press
| wydawca  = Oxford University Press
}}</ref> Wybór posypek wzrósł proporcjonalnie do wielkości bajgla; można je teraz kupić m.in. z&nbsp;makiem, kminkiem, sezamem, solą, czosnkiem, cebulą, borówkami, rodzynkami, czekoladą, cynamonem, no i&nbsp;oczywiście – ze wszystkim naraz (tzw. ''everything bagel'').<ref>{{Cyt  
}}</ref> The choice of sprinkles has grown proportionally to size of the bagel itself; you can now have bagels sprinkled with poppy seeds, caraway, sesame seeds, garlic powder, onion flakes, blueberries, raisins, chocolate chips, cinnamon… and of course, everything at once.<ref>{{Cyt  
  | tytuł    = NJ.com
  | tytuł    = NJ.com
   | nazwisko r      = Schneider
   | nazwisko r      = Schneider
Line 224: Line 224:
  }}</ref>
  }}</ref>


I tak nowojorskie bajgle i&nbsp;krakowskie obwarzanki, choć wywodzą się od tego samego wypieku z&nbsp;dawnej stolicy królów polskich, to ostatecznie podążyły różnymi liniami ewolucyjnymi. Aż wreszcie w&nbsp;2001&nbsp;r. historia potoczyła się obwarzankiem i&nbsp;bajgle wróciły do Krakowa, kiedy to Amerykanin Nava DeKime założył na Kazimierzu kawiarnię Bagelmama – pierwszy w&nbsp;lokal w&nbsp;Krakowie, gdzie można kupić bajgle zamiast obwarzanków.
And so, divergent evolutionary paths have led to ''obwarzanki'' in Cracow and bagels in America. But in 2001, history came a full circle and the bagels finally returned to Cracow. This was when the American Nava DeKime came to Kazimierz, the former Jewish district of Cracow, and opened Bagelmama – the first café in Cracow where you can buy bagels instead of ''obwarzanki''.


== Podsumujmy ==
== Podsumujmy ==